به گزارش گروه ترجمۀ خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین عبدالمجید حکیمالٰهی، نماینده ولیفقیه در هند، در نشست علمی که به همت «بنیاد بینالمللی امامت» در قم برگزار شد، با تجلیل از خدمات علمی علامه سید میر حامد حسین موسوی(ره) تأکید کرد: احیای «عبقاتالانوار» تنها تصحیح و انتشار یک اثر علمی نیست، بلکه گامی مهم در جهت احیای یک سنت علمی و استدلالی ارزشمند به شمار میرود.
وی در آغاز سخنان خود گفت: پیش از هر چیز لازم میدانم از بنیاد امامت و همه پژوهشگران و محققانی که در مسیر احیای آثار علامه میر حامد حسین(ره) تلاش کردهاند، صمیمانه تقدیر و تشکر کنم؛ بهویژه به دلیل اهتمام ارزشمند آنان به احیا، تصحیح، تحقیق و عرضه مجدد اثر کمنظیر «عبقاتالانوار».
حجتالاسلام حکیمالٰهی افزود: این اقدام را نباید صرفاً یک فعالیت برای تصحیح و انتشار کتاب دانست؛ بلکه آنچه بنیاد امامت انجام داده، در حقیقت احیای یک میراث علمی، کلامی، تاریخی و هویتی است؛ میراثی که سالها در انتظار بازگشت به جامعه علمی جهان اسلام بوده است.
وی تأکید کرد: احیای «عبقاتالانوار» در واقع احیای یک سنت علمی و بازگرداندن یک سرمایه روششناختی به حوزه علم کلام است؛ سرمایهای که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.
علامه میرحامد حسین؛ عالمی فراتر از مرزهای جغرافیایی
نماینده ولی فقیه در هند گفت: وقتی از علامه میرحامد حسین(ره) سخن میگوییم، نباید ایشان را تنها بهعنوان یک عالم شیعه هندی معرفی کنیم؛ بلکه میرحامد حسین(ره) متفکری بزرگ و محققی کمنظیر در تاریخ علم کلام و حدیث است که در سرزمین هند و در شرایطی خاص، اثری پدید آورد که با گذشت بیش از یک قرن، ظرفیتهای علمی آن همچنان بهطور کامل شناخته نشده است.
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی افزود: هند در طول قرنهای گذشته تنها یک جغرافیای سیاسی نبوده، بلکه یکی از مهمترین عرصههای تعامل تمدنها، ادیان، مذاهب و فرهنگهای گوناگون بوده است. در چنین محیطی، عالمانی همچون میرحامد حسین(ره) با تکیه بر دانش عمیق، منطق استوار و روش علمی، از معارف اهلبیت(ع) دفاع کردند و نشان دادند که تشیع در هند از پشتوانهای عظیم علمی و تمدنی برخوردار است.
وی ادامه داد: سخن گفتن درباره علامه میرحامد حسین(ره) نباید تنها به بیان فضائل و مناقب ایشان محدود شود، بلکه باید جایگاه وی در تاریخ کلام امامیه و نقش «عبقاتالانوار» در منظومه معرفتی و استدلالی شیعه مورد توجه قرار گیرد.
«عبقاتالانوار»؛ فراتر از یک کتاب احتجاجی
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی «عبقاتالانوار» را فراتر از یک کتاب درباره فضائل اهلبیت(ع) یا مجموعهای برای اثبات امامت دانست و گفت: این اثر در حقیقت یک پروژه بزرگ کلامی ـ حدیثی برای بازسازی عقلانی و مستند نظریه امامت است.
وی افزود: میرحامد حسین(ره) در این اثر از روشی چندلایه استفاده کرده است؛ نخست، صدور و اعتبار روایت را بررسی میکند؛ سپس به تحلیل دلالت و مفاد حدیث میپردازد و در مرحله بعد، دیدگاه و برداشت عالمان اهلسنت از آن حدیث را مورد بررسی قرار میدهد.
وی خاطرنشان کرد: از این منظر، «عبقاتالانوار» را میتوان نمونهای برجسته از کلام نقلی، استدلالی و تطبیقی دانست؛ زیرا در این اثر، نصوص حدیثی، تاریخ روایت، علم رجال، درایه، دلالتشناسی و مباحث امامت در یک منظومه منسجم گرد آمدهاند. همین ویژگی، «عبقاتالانوار» را از بسیاری از آثار احتجاجی متمایز میکند.
مسئله اصلی «عبقات»؛ اثبات امامت از درون منابع مشترک
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی یکی از ویژگیهای روش علمی میرحامد حسین(ره) را استفاده از منابع مشترک برای اثبات دیدگاه امامیه دانست و گفت: وی در بسیاری از موارد برای اثبات دیدگاه خود تنها به منابع اختصاصی شیعه اکتفا نمیکند، بلکه به سراغ منابع مورد قبول یا معتبر نزد عالمان اهلسنت میرود.
وی افزود: این رویکرد از منظر روششناسی کلام تطبیقی اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا استدلال میرحامد حسین(ره) بر این مبنا شکل میگیرد که اگر حدیثی در منابع معتبر طرف مقابل نقل شده باشد، نزاع از مرحله اثبات وجود روایت به مرحله بررسی سند، دلالت و مدلول کلامی آن منتقل میشود.
نماینده ولی فقیه در هند تأکید کرد: این روش، در واقع نوعی استدلال بر پایه مبانی مشترک است و همین ویژگی، «عبقاتالانوار» را از یک کتاب صرفاً مذهبی فراتر برده و به اثری مهم در حوزه کلام تطبیقی اسلامی تبدیل میکند.
تمایز میان ثبوت حدیث و دلالت حدیث
وی یکی دیگر از نکات مهم در روش علمی علامه میرحامد حسین(ره) را توجه همزمان به دو سطح «ثبوت» و «دلالت» حدیث دانست و گفت: گاهی تصور میشود که با اثبات صدور یک روایت، مسئله امامت نیز اثبات شده است؛ در حالی که میان «ثبوت النص» و «دلالة النص» فاصله منطقی وجود دارد.
حجتالاسلام حکیمالٰهی افزود: علامه میرحامد حسین(ره) در «عبقاتالانوار» این دو مرحله را از یکدیگر تفکیک میکند. در مرحله نخست، بررسی میشود که آیا حدیث مورد نظر واقعاً در منابع استنادی وجود دارد، آیا انتساب آن به پیامبر اکرم(ص) قابل اثبات است، راویان آن چه کسانی هستند و عالمان اهلسنت درباره آن چه دیدگاهی دارند.
وی ادامه داد: در مرحله دوم، مسئله مهمتر آغاز میشود و آن بررسی دلالت حدیث است؛ یعنی اینکه این حدیث چه دلالتی بر ولایت، امامت، خلافت، افضلیت یا مرجعیت اهلبیت(ع) دارد.
نماینده ولی فقیه در هند خاطرنشان کرد: بر این اساس، «عبقاتالانوار» را میتوان از این منظر، تجربهای ارزشمند در روششناسی استدلال کلامی مبتنی بر حدیث دانست.
منطق درونی استدلال میرحامد حسین
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی گفت: یکی از ابعاد مهمی که در مطالعات جدید درباره «عبقاتالانوار» باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد، منطق استدلالی این اثر است.
وی افزود: علامه میرحامد حسین(ره) در بسیاری از موارد تنها به گردآوری و تکثیر منابع نمیپردازد، بلکه با گردآوری اقوال و شواهد، یک شبکه استدلالی ایجاد میکند. او نشان میدهد که یک حدیث چگونه در منابع مختلف نقل شده، چه کسانی آن را روایت کردهاند، عالمان مختلف چگونه آن را فهمیدهاند و چگونه میتوان از مجموعه این دادهها به یک نتیجه کلامی دست یافت.
نماینده ولی فقیه در هند ادامه داد: از این منظر، «عبقاتالانوار» را میتوان نوعی بازسازی برهانی نظریه امامت بر اساس دادههای نقلی دانست. این مسئله برای پژوهشهای معاصر اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در مطالعات کلامی امروز، صرفاً نقل قول کافی نیست، بلکه ساختار استدلال، مقدمات، مبانی، نوع دلالت و نسبت مقدمات با نتیجه نهایی نیز باید مورد تحلیل قرار گیرد.
«عبقاتالانوار» و مسئله تواتر
وی یکی دیگر از مباحث مهم در میراث حدیثی و کلامی علامه میرحامد حسین(ره) را مسئله تواتر دانست و گفت: در بحث امامت، هنگامی که یک روایت یا مضمون در طرق و منابع متعدد نقل شده باشد، پرسش اساسی این است که آیا کثرت طرق میتواند به حدی برسد که موجب اطمینان یا علم شود؟
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی افزود: در اینجا مسئله تواتر از یک بحث صرفاً حدیثی فراتر میرود و به یک بحث معرفتشناختی در علم کلام تبدیل میشود. میرحامد حسین(ره) در بررسی این روایات، به تعدد طرق، تنوع منابع، شخصیت راویان و نحوه تلقی عالمان از روایت توجه میکند.
وی تأکید کرد: از این جهت، مطالعه «عبقاتالانوار» میتواند برای بازخوانی مباحثی همچون حجیت خبر، تواتر، استفاضه و علم حاصل از تراکم قرائن نیز بسیار مفید باشد.
«عبقات» و مسئله امامت بهمثابه یک نظریه جامع
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی گفت: نکته دیگری که شایسته تأمل است، این است که در منظومه فکری امامیه، امامت صرفاً یک مسئله تاریخی درباره جانشینی پیامبر اکرم(ص) نیست، بلکه نظریهای جامع درباره استمرار هدایت الهی پس از ختم نبوت است.
وی افزود: ازاینرو، هنگامی که علامه میرحامد حسین(ره) درباره احادیث امامت بحث میکند، در واقع از یک منظومه معرفتی دفاع میکند که عناصر مختلفی همچون هدایت الهی، مرجعیت دینی، عصمت، علم امام، افضلیت، ولایت و استمرار حجت الهی را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی تأکید کرد: از این منظر، «عبقاتالانوار» باید در چارچوب نظام کلامی امامت مورد مطالعه قرار گیرد، نه صرفاً در قالب کتابهای فضائل و مناقب.
اهمیت «عبقات» در گفتوگوی شیعه و اهلسنت
وی یکی دیگر از ویژگیهای مهم این اثر را ظرفیت بالای آن برای گفتوگوی علمی میان مذاهب اسلامی دانست و گفت: علامه میرحامد حسین(ره) در بسیاری از مباحث از منابع اهلسنت بهره گرفته و با آثار و دیدگاههای دانشمندان این مذهب وارد گفتوگویی علمی شده است.
این عالم برجسته دینی افزود: این رویکرد برای زمان ما اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اگر بخواهیم گفتوگوی میان مذاهب اسلامی را از سطح شعار به سطح علمی ارتقا دهیم، باید منابع، مبانی و روش استدلال طرف مقابل را بهدقت بشناسیم.
وی خاطرنشان کرد: از این منظر، «عبقاتالانوار» میتواند الگویی برای کلام تطبیقی معاصر باشد؛ کلامی که ضمن حفظ مبانی اعتقادی خود، با متن، منبع و استدلال طرف مقابل وارد گفتوگو میشود.
چرا احیای «عبقاتالانوار» امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی گفت: ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا در قرن بیستویکم باید دوباره به سراغ اثری برویم که بیش از یک قرن پیش نوشته شده است؟ پاسخ روشن است؛ زیرا بسیاری از پرسشهایی که میرحامد حسین(ره) با آنها مواجه بود، همچنان در فضای فکری جهان اسلام مطرح است؛ با این تفاوت که امروز ابزارها، رسانهها و مخاطبان تغییر کردهاند.
وی افزود: امروزه شبهات درباره امامت، حدیث، غدیر، خلافت، افضلیت و مرجعیت اهلبیت(ع) با سرعت بسیار بیشتری در فضای مجازی منتشر میشود. بنابراین، بازخوانی میراث متکلمان گذشته و استخراج روشهای استدلالی آنان برای پاسخگویی به پرسشهای جدید، ضرورتی جدی است و «عبقاتالانوار» میتواند یکی از منابع مهم این بازخوانی باشد.
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی ادامه داد: به نظر میرسد پس از احیای متن «عبقاتالانوار»، اکنون باید وارد مرحله دوم، یعنی تحلیل و بهرهبرداری علمی از این اثر، شویم.
وی پیشنهاد کرد پروژهای با عنوان «مکتب کلامی علامه میرحامد حسین» یا «روششناسی کلامی عبقاتالانوار» تعریف شود و موضوعاتی همچون روششناسی میرحامد حسین(ره) در نقد حدیث، مبانی رجالی و حدیثی، دیدگاه وی درباره تواتر و استفاضه، روش تحلیل دلالی احادیث، شیوه مواجهه با منابع اهلسنت، ساختار استدلالهای امامت در «عبقات»، مبانی معرفتشناختی استدلالهای وی، نسبت عقل و نقل در روش کلامی میرحامد حسین(ره)، مقایسه روش او با متکلمان پیشین و معاصر و ظرفیت «عبقاتالانوار» برای کلام تطبیقی معاصر بهصورت تخصصی بررسی شود.
وی همچنین بر ضرورت ترجمه علمی و دقیق بخشهایی از این میراث به زبانهای انگلیسی، اردو و هندی تأکید کرد و گفت: این اقدام میتواند «عبقاتالانوار» را از محدوده مطالعات درونحوزوی فراتر برده و آن را در اختیار جامعه دانشگاهی و پژوهشگران شبهقاره و جهان اسلام قرار دهد.
سخن پایانی
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی در پایان گفت: علامه میرحامد حسین(ره) تنها یک عالم بزرگ شیعه در هند نیست، بلکه یکی از حلقههای مهم در روند تحول علم کلام امامیه به شمار میرود. همچنین «عبقاتالانوار» صرفاً کتابی برای دفاع از چند حدیث فضائل نیست، بلکه یکی از مهمترین تجربههای تاریخی در تولید استدلال کلامی بر پایه منابع حدیثی مشترک است.
وی افزود: اگر این اثر را صرفاً بهعنوان یک میراث تاریخی نگاه کنیم، بخش بزرگی از ظرفیتهای علمی آن نادیده گرفته خواهد شد؛ اما اگر «عبقاتالانوار» را بهعنوان متنی زنده در حوزه کلام و روششناسی بازخوانی کنیم، میتواند در تولید کلام امامی معاصر، تقویت گفتوگوی بینمذهبی و پاسخگویی علمی به شبهات جدید نقش مهمی ایفا کند.
حجتالاسلام والمسلمین حکیمالٰهی خاطرنشان کرد: ازاینرو، احیای آثار علامه میرحامد حسین(ره)، بهویژه «عبقاتالانوار»، شایسته تبریک و قدردانی از بنیاد بینالمللی امامت و همه پژوهشگران این عرصه است. این اقدام تنها احیای یک کتاب نیست، بلکه احیای یک سنت استدلالی است و امید است این حرکت، آغازگر مرحلهای جدید از مطالعات تخصصی درباره مکتب علمی میرحامد حسین(ره) و میراث کلامی شیعه در شبهقاره هند باشد.
نظر شما